Cultuur mag de digitale transformatie niet negeren

beleid
09/04/2018
Deel dit artikel:
Portretfoto van Martijn Gys.

Interview met Martijn Gys, digitaal strateeg lokaal cultuurbeleid stad Antwerpen

‘Onze doelstellingen zijn: infrastructuur aanbieden, inzetten op ontmoeting en een aanbod verzorgen. Eigenlijk doen de drie wereldbedrijven Apple, Facebook en Google hetzelfde. In theorie zouden ze het lokale cultuurbeleid kunnen vervangen. Wij hebben twee grote troeven: de echte ontmoeting en de lokale dimensie.’ Martijn Gys, digitaal strateeg lokaal cultuurbeleid van de stad Antwerpen, kijkt naar de gevaren en de kansen van de digitale transformatie voor cultuurcentra en bibliotheken.

Martijn Gys is sinds augustus 2016 digitaal strateeg lokaal cultuurbeleid van de stad Antwerpen. Hij werkt voor de bibliotheken, ontmoetingscentra en cultuurcentra van de verschillende Antwerpse districten.

Bewust omgaan met digitale transformatie

Wat zegt het over de visie van de stad dat ze de functie van digitaal strateeg lokaal cultuurbeleid in het leven heeft geroepen?

‘De stad is er zich van bewust dat er veel aan het gebeuren is op het vlak van de digitale transformatie en dat ze dit niet kan negeren. Het digitale is heel onze maatschappij aan het veranderen. Ik vergelijk het vaak met de veranderingen die het schrift teweegbracht. Die transformatie zal ook een weerslag hebben op cultuur en cultuurbeleving, en op de taak die bibliotheken en cultuurcentra zullen opnemen. Antwerpen heeft de ambitie om hierin een pionier te zijn en een voortrekkersrol op te nemen. De functie van digitaal strateeg past daarin.’

Zijn er nog digitale strategen bij de stad, in andere beleidsdomeinen?

‘Er is een digitaal strateeg bij de communicatiedienst die werkt voor de hele stad. En er zijn verspreid over de stad nog heel wat strategische medewerkers die het grootste deel van hun tijd met digitale processen en toepassingen bezig zijn.’

Is er een digitaal strateeg nodig omdat het lokale cultuurbeleid nog niet echt met die transformatie bezig is?

‘Er is een zekere leegte. Dat de digitale transformatie een impact zal hebben op de economie of op de interne stedelijke organisatie, daar is ongeveer iedereen zich van bewust. Als Vlaanderen voor radicaal digitaal gaat, dan worden gemeentebesturen met de neus op de feiten gedrukt. Bij cultuur is de verandering voorlopig nog niet zo ingrijpend of nog niet zo disruptief als in andere sectoren. Er worden nog altijd theatervoorstellingen gemaakt, er wordt nog steeds muziek uitgebracht. Het besef dat het digitale ook een grote weerslag zal hebben op cultuur en cultuurbeleid is nog aan het groeien. Natuurlijk zijn de bibliotheken al bezig met digitale toepassingen om hun dienstverlening te verbeteren. En natuurlijk hebben veel cultuurcentra inmiddels een efficiënt online ticketingsysteem en een online reservatiesysteem voor de zalen. Maar op vele domeinen werken ze nog zoals vroeger. Dat is niet fout, maar ze mogen de digitale transformatie niet negeren.’

Concrete cases in Antwerpen

Kan u die digitale transformatie wat concreter maken?

‘Aan de uiterste kant van het spectrum heb je de digital artists. Ze gaan met computers aan de slag en maken digitale kunst. Soms komt daar zelfs artificiële intelligentie bij kijken. Het gaat tot computers die zelf kunst, muziek maken. Dat leidt tot een interessant debat over wat kunst is. Maar de digitale transformatie gaat evengoed over de sociale media die de bezoekers van cultuurcentrum en bibliotheek op een heel andere manier doen communiceren. Ze verwachten dat ze kunnen reageren, filmpjes kunnen delen enzovoort. Cultuurcentra en bibliotheken moeten daar een antwoord op bieden, ze moeten hun publiek veel meer betrekken. De technologie maakt participatie, interactie en betrokkenheid mogelijk. Participatie gaat voor mij ook over doelgroepenwerking, over het bereiken van andere doelgroepen dan de blanke man of vrouw van middelbare leeftijd. Het digitale kan daarbij helpen. Een mooi voorbeeld zijn de medialabs in de Antwerpse bibliotheken. Jongeren die thuis niet de kans hebben om veel met de computer of nieuwe media te werken, kunnen in de bib filmpjes monteren, robots bouwen, Minecraft spelen enzovoort. Het digitale is een zeer goede manier om hen te bereiken. Medioren en senioren kunnen dan weer in de bibliotheek terecht voor allerlei cursussen, zoals het leren werken met een tablet. Een collega in Hoboken organiseert bijvoorbeeld Digibabbels over thema’s zoals privacy op het internet. Een deskundige geeft uitleg, mensen kunnen er vragen stellen. Het zijn zeer laagdrempelige ontmoetingen, met een hapje en een drankje.’

Educatie, ook digitale educatie, is natuurlijk een belangrijke opdracht voor scholen. Is er een sterke band tussen lokale cultuur en onderwijs in Antwerpen?

‘De samenwerking is er, maar ze kan zeker nog beter. Een mooi voorbeeld is de samenwerking tussen het cultuurcentrum en de Spectrumschool in Deurne. Daar loopt een project dat een vervolg is op de Arcadehal die we met de steun van Cultuurconnect hebben gerealiseerd. We hebben toen zeven arcadekasten met kleine indiegames laten bouwen door de broers Devillé. Het zijn niet de traditionele, commerciële videospelletjes, de klemtoon ligt op samenspelen en op het artistieke. Als een vervolg zullen de jongeren van de Spectrumschool nu zelf kasten bouwen en spelletjes programmeren, onder begeleiding van de broers Devillé. Cultuurcentrum en school vinden elkaar om samen een verschil te maken.’

Stadsbrede samenwerking

Zeker in een stad als Antwerpen zit er veel digitale kennis bij burgers, verenigingen, bedrijven. Hoe kan u die aanspreken?

‘Door te netwerken en te zoeken naar samenwerking. Neem CoderDojo, een internationale organisatie van vrijwilligers die jonge kinderen leren coderen, spelletjes programmeren enzovoort. Ik kwam in contact met een Antwerpenaar die daar heel hard mee bezig is. Dan bekijken we hoe we kunnen samenwerken en elkaar versterken. CoderDojo heeft de kennis, maar niet de middelen. In de bibliotheken hebben wij de ruimte en de computers. Intussen zijn er al verschillende dojo’s in onze bibs. Je moet als stad zeker niet alles zelf willen doen: laat de dingen maar gebeuren en zorg voor een duwtje in de rug als dat nodig is. Onlangs hebben verschillende partners zoals CoderDojo, Digitale Wolven, de AP Hogeschool, City Pirates de handen in elkaar geslagen. Onder de noemer Digitale Helden hebben ze een digitaal vrijetijdsaanbod voor kinderen uitgewerkt, ze hebben alle activiteiten in één kalender gebundeld. Een fantastisch initiatief waaraan ook de bibliotheken meewerken. Nog een belangrijke speler in de stad is onze IT-dienst Digipolis. Die organiseert regelmatig meet-ups met Antwerpse start-ups. Daar ga ik dan heen om op de hoogte te blijven van de nieuwste ontwikkelingen.’

Ook binnen de stad lopen er tal van digitale projecten. Hoe blijft u daarvan op de hoogte?

‘Netwerken in de eigen organisatie is zeer belangrijk. De Sint-Andrieswijk wordt een experimentele smart zone met “internet of things”-technologie. Er worden onder meer heel wat sensoren geïnstalleerd. Wij zullen het project vanuit het ontmoetingscentrum en de bib in de wijk van nabij opvolgen. Het is ook een kans om het debat te openen. Wat is dat internet of things? Wat zijn de kansen en de gevaren? Is het goed dat er overal in de stad slimme camera’s worden geïnstalleerd?’

Digitale expertise in huis halen

Wie wil debatteren moet natuurlijk eerst geïnformeerd worden, kennis van zaken hebben.

‘Het informeren van inwoners, van bezoekers is duidelijk een opdracht voor de bibliotheken. Daarom is het essentieel dat elke bibliotheek iemand in huis heeft die kan meepraten over nieuwe technologie en die de collectie daarover op een slimme manier in de kijker kan zetten. En dus moet je beginnen met het meekrijgen en vormen van de eigen medewerkers. De opleiding mediacoach van het Vlaams kenniscentrum voor Mediawijsheid is zeer goed om de bibliotheekmedewerkers onder te dompelen in nieuwe media en mediawijsheid. Experts uitnodigen is een andere piste. Omdat muziek in de bib een sterke verandering ondergaat door de digitale transformatie heb ik bijvoorbeeld een muziekjournalist gecontacteerd voor een lezing over muziek in de 21ste eeuw. Vorig jaar haalden we de Amerikaanse bibliotheekexpert Eli Neiburger naar Permeke voor het verhaal van de bib van de toekomst. Zeer inspirerend voor de eigen medewerkers en voor het brede publiek. Ook Cultuurconnect is een belangrijke partner met een wekelijkse nieuwsbrief en een groot netwerk dat ook kleine gemeenten toelaat om snel de juiste personen te vinden.’

Keuzes durven maken

Het ‘oude’ moeten blijven doen en er ‘nieuwe’ taken bij krijgen. Is dat niet lastig?

‘Dat is zeker in tijden van budgettaire krapte een grote uitdaging. De vraag dringt zich op wat we blijven doen, wat niet meer, wat ervoor in de plaats komt. Een theatervoorstelling minder en een interactieve voorstelling erbij? Een auteurslezing minder en een workshop mediawijsheid in de plaats? Het wordt, denk ik, een verhaal van “kill your darlings”. De cd-collectie is een goed voorbeeld. Sommige bibliotheken zeggen radicaal: we stoppen ermee. In Antwerpen doen we dat niet, nog niet, maar ik denk dat die collectie op termijn gedoemd is te verdwijnen. Onze uitleencijfers zijn de voorbije vijf jaar gehalveerd. Kunnen we het geld dat we aan cd’s uitgeven niet beter aan iets anders besteden zodat ook muziekliefhebbers die niet meer naar cd’s luisteren er iets aan hebben? Wat te doen met muziek is een van de meest uitdagende en relevante projecten in de vernieuwde bib van Ekeren. Het uitgangspunt is dat we geen alternatief kunnen bieden voor het internet, we kunnen niet concurreren met Youtube, met de streamingdiensten. Maar we kunnen er wel iets aan toevoegen. We zetten dus in op muzikale activiteiten in de bib. Een muzikant uit Ekeren met een nieuw soloproject komt zijn favoriete platen voorstellen en speelt daarna enkele nummers. Een muziekjournalist komt vertellen over de veranderingen in de muziekindustrie en de manier waarop we naar muziek luisteren. We hebben ook een digitale jukebox waarmee we het internet en de muziek op het internet binnenhalen in de bib. Het is een omgebouwde jukebox waarin twee computers en twee touchscreens zitten. Aan de bezoekers vragen we een lijstje van hun favoriete nummers en dat gaat in de jukebox. Ook het lijstje van de muzikant en de journalist steken we erin. Op die manier maken we een selectie van wat op het internet te vinden is. Je kan er van thuis uit naar luisteren. Haalt die jukebox mensen naar de bib? Neen, maar de bib toont wel dat ze bezig is met muziek en ze presenteert dat op een mooie manier. Ze zegt: we hebben nog wel een cd-collectie maar het wordt tijd dat je ook eens kennis maakt met wat het internet te bieden heeft. Zo opent ze het debat over de relevantie van de cd-collectie.’

Een schaarste aan middelen mag dus geen reden zijn om het digitale links te laten liggen?

‘Neen, je moet keuzes durven te maken. Bovendien is digitale technologie zeer betaalbaar geworden. En je moet niet alles zelf doen. Het heeft weinig zin om als cultuurcentrum te investeren in artificiële intelligentie. Het is beter mensen te zoeken die er wel in investeren en met hen tot een samenwerking te komen. Onlangs was er de inspiratiedag “Digital Arts Uncovered’ over nieuwe vormen van theater. Ik maakte er kennis met het Brusselse gezelschap CREW, dat voorstellingen maakt met virtual reality. Die mensen beschikken over de technologie, maar ze wachten op goede ideeën en zoeken naar samenwerking. Daar liggen mogelijkheden voor cultuurcentra. Ideeën kosten geen geld, wel tijd. We mogen niet in de val trappen dat we zelf een 3D-printer of een virtual reality-bril moeten hebben om mee te kunnen.’

Antwerpen kan natuurlijk wel iets meer dan een doorsnee gemeente.

‘Ook ons budget voor cultuur neemt niet toe, maar het klopt dat we grotere projecten kunnen opzetten. Andere gemeenten kunnen daar ook van profiteren. Onze Arcadehal bijvoorbeeld staat nu ter beschikking van andere gemeenten. Dat kost hen wat geld, maar ook een familievoorstelling voor dezelfde doelgroep in het cultuurcentrum is niet gratis. Ook hier gaat het over keuzes maken.’

Hoe ziet u de toekomst?

‘Hoe je het ook draait of keert, de digitale transformatie houdt een bedreiging in voor OC, CC en bib. Onze doelstellingen zijn: infrastructuur aanbieden, inzetten op ontmoeting en een aanbod verzorgen. Eigenlijk doen drie wereldbedrijven hetzelfde. Apple zorgt voor de infrastructuur met zijn toestellen, Facebook staat voor virtuele ontmoeting en Google verzamelt alle content. In theorie zouden ze het lokale cultuurbeleid kunnen vervangen. Wij hebben twee grote troeven: de echte ontmoeting en de lokale dimensie. Het samenbrengen van mensen, hen samen dingen laten maken zal belangrijker worden. Het is niet de bib van Ekeren die zegt naar welke muziek mensen moeten luisteren, het zijn zijzelf die aan elkaar vertellen welke muziek hen aanspreekt en op die manier een community vormen. Ik ben ervan overtuigd dat er een plek nodig zal blijven waar mensen samenkomen, waar hun creativiteit wordt gestimuleerd, waar ze samen dingen doen. Kijk naar de studenten die massaal naar de bib afzakken om te studeren. Het tweede spoor is het meer lokale aanbod. Een cultuurcentrum geeft nu al meer dan vroeger ruimte aan lokale artiesten in allerlei disciplines. Dat is een goede evolutie, daar heeft een cultuurcentrum of een bib een streepje voor op de grote spelers in de digitale transformatie.’